SỰ THÀNH LẬP VÀ PHÂN RẼ
CỦA HỘI DÒNG NỮ ĐA MINH ROSA LIMA
Lm. J.B. Lê Ngọc Dũng
Hội dòng Đa Minh Rosa Lima đã bị mang tiếng là hay chia rẽ, mâu thuẩn, kình chống nhau giữa các nữ tu. Trước đây có lời nói đùa của một bậc vị vọng: “Họ như đàn gà sau vườn, cứ hoài đá nhau”.
Gần đây Đức Cha Giuse Nguyễn Tấn Tước, Giám mục giáo phận Phú Cường, trong thư mời toàn thể hai nhóm nữ tu Đa Minh thuộc Phú Cường, để nghe những quyết định và hướng dẫn đi tới hiệp nhất của Tòa Thánh đã nói: “Như Chị em đã biết, những xung đột đáng tiếc đã kéo dài suốt ba năm qua trong nội bộ Chị em - những người đã xin đến Giáo phận Phú Cường từ năm 2012”.
Cái nhìn chưa suy xét sẽ thấy phần lỗi là về phía các nữ tu, nhưng lịch sử phat triển hội dòng cho thấy, không phải là như vậy. Nếu ôn lại những sự kiện lịch sử chính yếu của hội dòng, chúng ta sẽ thấy những nguyên nhân chia rẽ, phần lớn là do hoàn cảnh khách quan và do sự điều hành của bên giáo quyền.
1. Thành lập Dòng Nữ Đa Minh Thánh Catharina Siena, 21-1-1958
1.1. Sự kiện
Hiệp định Genève chia đôi Việt Nam vào năm 1954, hơn một triệu người Công giáo di cư từ miền Bắc vào miền Nam, trong đó có một số lượng lớn các nữ tu dòng ba Đa Minh.
Trở lại với bối cảnh của các dòng ba Đa Minh ở miền Bắc trước năm 1954, chúng ta thấy, mặc dù đã trải qua những thời kỳ bị đàn áp dữ dội, nhưng họ vẫn phát triển rất mạnh mẽ. Họ tụ họp thành nhiều nhóm, sống trong những cộng đoàn riêng biệt.
Sau Công đồng Đông Dương năm 1954, các Giám mục Đại diện Tông tòa địa phương đã tiến hành cải cách các cộng đoàn nữ tu dòng ba, bằng cách sáp nhập nhiều cộng đoàn riêng biệt để thành lập các hội dòng cho mỗi Địa phận Đại diện Tông tòa (thời bấy giờ Giáo Hội Việt Nam chưa được nâng lên hàng Giáo phận).
Cuộc cải cách để thành lập hội dòng (religious institute) đang tiến triển tốt đẹp nhưng bị gián đoạn bởi sự chia cắt Việt Nam vào năm 1954.
Phần lớn các nữ tu dòng ba Đa Minh đã di tản vào miền Nam Việt Nam, cùng với khoảng 1 triệu giáo dân khác. Tại miền Nam, các nữ tu cùng chung một địa phận Đại diện Tông tòa ban đầu đã tập hợp lại với nhau. Họ mong muốn thành lập các hội dòng Đa Minh riêng biệt thuộc Địa phận Đại diện Tông tòa (nay gọi là Giáo phận) của họ, theo như kế hoạch của các Giám mục trước đây.
Ngày 15 tháng 11 năm 1955, tại miền Nam Việt Nam, năm Giám mục Đại diện Tông Tòa của Địa phận Bùi Chu, Hải Phòng, Thái Bình, Bắc Ninh và Lạng Sơn đã ký đơn tại Sài Gòn (vì đã di cư từ miền Bắc đến địa phận Sài Gòn) đã đồng ý cùng nhau đệ trình một thỉnh nguyện thư (bằng tiếng Latin) lên Đức Giáo Hoàng, xin phép được thành lập các hội dòng Đa Minh riêng biệt cho mỗi Địa phận.
Trong thư trả lời, ngày 10-04-1956, Prot. N. 662/56, Bộ Truyền Giáo có ghi lại những yêu cầu của các Giám mục Việt Nam bằng tiếng Ý như sau:
1) che gli Ordinari di Hai Phong, Thai Binh, Bac Ninh e Lang Son potessero erigere ciascuno una Congregazione di Suore Dominicane di Santa Catarina;
2) che I medesimi Ordinari potessero erigere un commune Noviziato per le single erigende Congregazione religiose, di cui al n.1).
3) che le suore delle istituende Congregazioni dopo la prima professione godessero della voce attiva e passsiva e potessero ricoprire gli uffici per cui fossero richiesti i voti perpetui e dieci anni dalla prima professione.
Được chuyển dịch Việt ngữ như sau:
1) Các Giám mục Hải Phòng, Thái Bình, Bắc Ninh và Lạng Sơn mỗi vị có thể thành lập một Hội dòng Nữ tu Đa Minh Santa Catarina;
2) Các Giám mục này có thể thành lập một Tập viện chung cho
các Hội dòng riêng lẻ sẽ được thành lập, theo quy định tại số (1).
3) Các Nữ tu của các Hội dòng sẽ được thành lập, sau khi tuyên khấn lần đầu, sẽ được hưởng quyền bầu cử và ứng cử, và có thể đảm nhiệm các chức vụ mà họ được bổ nhiệm.
Trong thư trả lời ngày 10 tháng 4 năm 1956, liên quan đến yêu cầu thứ nhất, Thánh Bộ đã trả lời như sau:
Al Primo Quesito: Considerate le particolari condizioni del Vietnam, per cui Ordinari richiedenti si trovano fouri dei propri territori, Propaganda è del parere che L’Ordinario di Saigon d’accordo congli altri Ordinari eriga una sola Congregazione di Suore Dominicane di S. Catarina pertutti i grouppi di rifugiate.
La nuova Cogregazione potrà adottare l’abito le costituzioni della Congregazione delle Sourre di Bui Chu. Quando la situazione generale di tutto la paese tornerà normale, si potrà pensare a seperare dall’erigenda Congrazione I groupi dei vari vicarriati apostolici.
Được dịch Việt ngữ như sau:
Về câu hỏi thứ nhất: Do điều kiện đặc thù tại Việt Nam, nơi các vị Giám mục yêu cầu được đặt ngoài lãnh thổ của mình, Bộ Truyền giáo cho rằng Đấng Bản quyền Sài Gòn, với sự đồng thuận của các vị Giám mục khác, sẽ thành lập một Dòng Nữ tu Đa Minh Thánh Catherina duy nhất cho tất cả các nhóm tị nạn.
Dòng mới có thể áp dụng tu phục và hiến pháp của Dòng Nữ Bùi Chu. Khi tình hình chung trên toàn quốc trở lại bình thường, có thể xem xét việc tách các nhóm thuộc các giáo hạt đại diện Tông tòa khác nhau khỏi Dòng sắp được thành lập.
1.2. Nhận định
Sự kiện cho thấy, các Đức Giám mục Bản quyền của các Địa phận Đại diện Tông tòa khác nhau tại Hải Phòng, Thái Bình, Bắc Ninh và Lạng Sơn đã xin Thánh Bộ cho phép mỗi Địa phận được thành lập một hội dòng riêng
Tuy nhiên, Bộ Truyền giáo đã cho phép chỉ thành lập một hội dòng duy nhất cho tất cả các chị em từ các Địa phận khác nhau, với lý do là các Giám mục lãnh đạo và các nữ tu, đang trong tình trạng tỵ nạn, ở ngoài Địa phận của họ.
Có thể thấy rằng, việc cho phép thành lập duy nhất một hội dòng chỉ là một giải pháp tạm thời trước tình hình quốc gia đang gặp khó khăn. Trên thực tế, Bộ Truyền giáo, trong thư trả lời cũng mở ra khả năng tách thành các hội dòng mới thuộc địa phương khi tình trạng quốc gia trở lại bình thường:
“Khi tình hình chung trên toàn quốc trở lại bình thường, có thể xem xét việc tách các nhóm thuộc các Hạt Đại diện Tông tòa khác nhau khỏi Dòng sắp được thành lập”.
Thư phúc đáp ngày 10-04-1956, Prot. N. 662/56 là của Bộ Truyền Giáo, vì vậy, là một tài liệu quan trọng cần được nhắc lại khi Hội dòng muốn tách ra những hội dòng mới.
2. Tách ra dòng mới: Nữ Đa Minh Rosa Lima
Các nữ tu cao niên cũng cho biết rằng, khi họ được thành lập Hội dòng vào năm 1958 tại miền Nam Việt Nam, họ vẫn hy vọng có thể trở về miền Bắc và được Tòa Thánh cho phép thành lập các Hội dòng riêng biệt tại mỗi Địa phận. Vì vậy, họ đã cố gắng bảo tồn nhân sự và tài sản riêng biệt.
Sau đó, khi hy vọng đã tắt, họ nghĩ đến việc thống nhất. Tuy nhiên, mọi nỗ lực thống nhất đều thất bại, như được ghi lại trong cuốn sách "30 năm phát triển 1973-2003, Miền Mẹ Mân Côi - Thái Bình, Hội dòng Đa Minh Rosa Lima", trang 36, đã viết:
“Mọi việc đang trên đà đi lên thì quyết định thống nhất về nhân sự, và tài chánh của tổng hội II gặp những khó khăn lấn cấn. Tổng Hội II họp từ ngày 18 đến 26 tháng 5 năm 1967 tại Nhà Dòng trung ương Thánh Tâm. Sơ Têrêsa Nguyễn Thị Trinh (gốc là người Thái Bình) được bầu làm Bề Trên Tổng quyền. Chị Têrêsa Trinh ngay lập tức thi hành quyết định của Tổng Hội: "Vậy từ nay:
a. Tất cả các chị em trong ba nhóm trên sẽ hoàn toàn dưới quyền Bề trên Tổng quyền về việc di chuyển bất cứ nhà nào của dòng.
b. Của cải các nhà thuộc ba nhóm trên là của chung dòng, Bề trên tổng quyền có quyền thu lấy khi cần, để làm của chung và để giúp đỡ những nhà thiếu thốn”
Nhưng, chỉ ít lâu sau công vụ của Tổng hội II được ban hành, việc thống nhất gặp quá nhiều khó khăn phức tạp, bức xúc dẫn đến sự xáo trộn, bất an.
Đến năm 1972, sự xáo trộn, chia rẽ đã đến mức trầm trọng. Tòa Thánh đã cử Đức Cha Jacp, O.P., đến kiểm tra và tìm cách giải quyết. Tuy nhiên, nhận thấy sự chia rẽ quá lớn đến mức không thể giải quyết được, Đức Cha Jacp đã đề nghị Tòa Thánh cho phép hội dòng tách ra và thành lập một hội dòng mới, lấy tên là hội dòng Nữ Đa Minh Thánh Rosa thành Lima.
Ngày 1 tháng 1 năm 1973, Đức Tổng Giám mục Phaolô Nguyễn Văn Bình đã ra Sắc lệnh thành lập Hội dòng Nữ Đa Minh Rosa Lima, tách ra từ Hội dòng Nữ Đa Minh Catharina. Sắc lệnh có nhắc lại sự thành lập năm 1958:
Do đó, ngày 21/1/1958, Đức Cha Simon Hoà Nguyền-văn-Hiền, Đại-diện Tông tòa cai-quản địa-phận SÀI GÒN đã chiếu theo Giáo luật ban Sắc lệnh lập Dòng Nữ tu Đaminh Việt Nam tước hiệu Thánh Catarina thành Siena, gồm các cộng đoàn chị em dòng ba Hải Phòng, Thái Bình, Bắc Ninh gốc Bắc Việt. Dòng mới này cũng là dòng thuộc quyền địa phận. Thánh bộ cho phép các chị em dòng mối mặc kiểu y phục và theo hiến pháp của Nữ tu Đa minh Bùi Chu đã có trước. Nhà Mẹ và Nhà Tập đặt tại Hố Nai, lúc ấy thuộc giáo-phận Saigon, nhưng hiện giờ, sau khi chia giáo phận Xuân Lộc, lại thuộc quyền địa phận Xuân Lộc.
Đồng thời Sắc lệnh cũng nói lên lý do chia rẽ dẫn đến việc tách ra một dòng mới:
Ngay từ đầu, đã có những quan niệm khác nhau về cách tổ chức nội bộ của dòng. Rồi, trong những năm gần đây, quan niệm khác nhau đã tới mức có thể gây chia rẽ trầm trọng, khiến những người liên hệ đã phải xin Toà Thánh can thiệp. Những cố gắng duy trì sự thống nhất của Dòng đã không có kết quả. Vì muốn ích lợi và sự bình an cho các tâm hồn, Tòa Thánh đã đặt Đức Cha Jacp, OP, làm Thanh Tra Tòa Thánh thu thập tài liệu về vấn đề. Sau khi đã kỹ lưỡng nghiên cứu và sau khi được các Đức Cha liên hệ và toàn thể Hội Đồng Giám Mục Việt Nam ngỏ ý thuận, Thánh Bộ Phúc Âm hóa cho phép tách Dòng lần hai, một bên là Nhà Mẹ với các nhà và tài sản trực thuộc, một bên là các Tu viện trực thuộc riêng ba nhóm, cùng với các nhà và tài sản trực thuộc. Những tu-viện này đã được thiết lập ngay từ đầu một do các chị em Dòng Ba Đa Minh Hải phòng tại Lạc- Lâm, hai do các chị em Dòng Ba Thái bình tại Hà Nội (Hố nai) và Thái Xuân, và mội do các chị em Dòng Ba Bắc Ninh. Về phần chị em, họ có thể được chia sẻ về bên này hay bên kia tuỳ ý họ tự do lựa chọn.
(x. Sắc lệnh thành lập Hội dòng Nữ Đa Minh Rosa Lima).
Tuy nhiên, Sắc lệnh thành lập lại chia dòng ra thành ba Miền dòng:
Dòng này sẽ được chia ra được chia làm ba Miền, mỗi nhóm là một Miền. Hiện giờ, các chị em tạm giữ kiểu áo và hiến pháp như trước. Sau đó, việc phải làm ngay, là sửa đổi và thích nghi Hiến pháp, nhất là điểm liên quan, nhất là điểm liên quan tới việc phân chia Dòng thành Miền.
3. Sự xáo trộn và phân rẽ vẫn tiếp tục sau khi tách ra dòng mới, Đa Minh Rosa Lima
Hội dòng Đa Minh Rosa Lima mới thành lập được chia thành ba Miền. Ba Miền gần như sống độc lập với nhau, và sự chia rẽ vẫn tiếp tục xảy ra lên đến mức nghiêm trọng.
Khoảng năm 1998, để giải quyết các xung đột và chia rẽ, Đức Tổng Giám mục Gioan B. Phạm Minh Mẫn đã gửi đơn lên Bộ Tu sĩ và Tu đoàn Đời sống Tông đồ xin phép tách thành ba Hội dòng độc lập. Tuy nhiên, Bộ đã từ chối bằng một công văn, số Prot. 1171, ngày 3 tháng 11 năm 1998.
3.1. Lý do khách quan của sự phân rẽ
Điểm chính yếu của sự chia rẽ hệ tại sự tập hợp lại các nhóm nữ tu Dòng Ba Đa Minh tại miền Nam năm 1958 từ những địa phận miền Bắc khác nhau. Họ vốn quen sống từng cộng đoàn riêng biệt, độc lập với nhau.
Mặt khác, đối với những nữ tu dòng ba, mặc dù có cam kết hay khấn hứa sống khó nghèo, vâng phục, khiết tịnh, nhưng chỉ sống tu với quy tắc của dòng ba, không như quy tắc chặc chẻ của một hội dòng theo Giáo luật. Những nữ tu có khả năng lãnh đạo lại là những nữ tu lớn tuổi, đã quen với lối sống từng cộng đoàn riêng biệt, quản lý tài sản và phúc lợi riêng và họ cũng đang nuôi hy vọng trở thành những hội dòng riêng rẽ độc lập theo từng Giáo phận. Vì vậy, nổ lực hiệp nhất đề ra từ Tổng hội II năm 1967 đã không thực hiện được. Cuối cùng Tòa Thánh cho phép được tách ra một Hội dòng mới năm 1973.
3.2. Sự phân rẽ cũng thuộc trách nhiệm của các Giám mục
Tuy nhiên, Sắc lệnh thành lập Đa Minh Rosa Lima năm 1973 lại chia dòng ra thành ba Miền, mà các Giám mục vẫn để cho ba Miền sinh hoạt độc lập, quản trị tài sản tách biệt nhau. Bề trên tổng quyền không thể thực hiện được quyền của mình.
Các Giám mục, trong nhiệm vụ kinh lý, giám sát các dòng tu, cần phải biết lý do của sự chia rẽ và có biện pháp giả quyết. Đó là đòi buộc hội dòng phải có chung tài sản và luân chuyển nhân sự giữa các miền dòng, không để mỗi Miền dòng chỉ tập trung những người cùng địa phận gốc miền Bắc.
Như chúng ta đã thấy, Tổng hội II năm 1967 đã đề ra quy tắc rất đúng:
"Vậy từ nay:
a. Tất cả các chị em trong ba nhóm trên sẽ hoàn toàn dưới quyền Bề trên Tổng quyền về việc di chuyển bất cứ nhà nào của dòng.
b. Của cải các nhà thuộc ba nhóm trên là của chung dòng, Bề trên tổng quyền có quyền thu lấy khi cần, để làm của chung và để giúp đỡ những nhà thiếu thốn”
Nhưng, chỉ ít lâu sau công vụ của Tổng hội II, 1967, được ban hành, việc thống nhất gặp quá nhiều khó khăn phức tạp, bức xúc dẫn đến sự xáo trộn, bất an.
Ở đây chúng ta thấy có sự thiếu can thiệp cứng rắn từ phía giáo quyền. Tự sức các nữ tu họ không thể hợp nhất được với lý do khách quan đã nêu trên. Vì họ xuất thân từ nữ tu dòng ba, còn có nhiều hạn chế, cần có sự trợ giúp, giáo huấn, can thiệp giáo luật của các Bản quyền. Đây không phải là can thiệp vào kỷ luật nội bộ, hay xâm phạm quyền tự quyết, nhưng là can thiệp để làm cho đúng Giáo luật.
4. Xin Tòa Thánh chia ba miền dòng thành ba dòng, bị từ chối
Khoảng năm 1998, để giải quyết các xung đột và chia rẽ, Đức Tổng Giám mục Gioan B. Phạm Minh Mẫn đã đệ đơn lên Bộ Tu sĩ và Tu đoàn Đời sống Tông đồ, xin được chia thành ba Hội dòng độc lập nhưng bị từ chối.
Nhận định:
a- Giả như các Đấng Bản quyền đã can thiệp mạnh mẽ, không cho phân chia hội dòng mới thành ba Miền mà hầu như độc lập với nhau. Bản quyền cần phải can thiệp, buộc các nữ tu phải áp dụng việc quản trị tài sản theo Giáo luật và phải luân chuyển nhân sự từ cộng đoàn này sang cộng đoàn khác, không được ở chung những nữ tu có gốc cùng địa phận.
b- Giả như năm 1998, Đức Tổng Giám mục Gioan B. Phạm Minh Mẫn gởi đơn đến Bộ Truyền giáo, chứ không phải là đến Bộ Tu sĩ và đặt biệt là có kèm thêm văn thư của Bộ năm 1958, nhắc đến hứa hẹn Bộ Truyền Giáo ngày xưa, chắc là sẽ thành công
“Khi tình hình chung trên toàn quốc trở lại bình thường, có thể xem xét việc tách các nhóm thuộc các Hạt Đại diện Tông tòa khác nhau khỏi Dòng sắp được thành lập”.
Tuy nhiên, vì không gởi đến đúng nơi và không nhắc đến lời hứa đó nên Bộ Tu sĩ đã không chấp thuận. Do không biết đến lời hứa hẹn đó, Bộ Tu sĩ vẫn giữ nguyên tắc bảo vệ sự hiệp nhất, không cho phân chia thành những dòng giáo phận riêng biệt.
5. Tổng hội IX, tháng 11 năm 2012 phân chia Hội dòng thành 4 nhóm
Do sự chia rẽ gia tăng nghiêm trọng, Tổng công hội IX của Đa Minh Rosa Lima vào tháng 11 năm 2012 đã quyết định tách Hội dòng ra 4 phần, hủy bỏ cơ cấu ba Miền, với mục đích thành lập thêm ba dòng nữ Đa Minh mới.
Để chia ra lập thêm ba dòng mới, Tổng Công hội 2012 chia Hội dòng thành 4 nhóm:
1. NHÓM Ở LẠI HỘI DÒNG ĐA MINH ROSA LIMA
2. NHÓM ĐI TRUYỀN GIÁO TẠI GIÁO PHẬN BẮC NINH
3. NHÓM ĐI TRUYỀN GIÁO TẠI GIÁO PHẬN BÀ RỊA
4. NHÓM ĐI TRUYỀN GIÁO TẠI GIÁO PHẬN PHÚ CƯỜNG
Các nhóm này sẽ trở thành dòng riêng với Tổng Công hội riêng để bầu Bề trên tổng quyền:
1. Các nhóm đi truyền giáo sẽ tiến hành Tổng hội I của Hội Dòng mới với sự chấp thuận của Đấng Bản quyền Giáo phận trực thuộc.
2. Nhóm ở lại Hội Dòng Đa Minh Rosa Lima sẽ tổ chức Tổng hội IX bổ xung.
Khi có quyết định tách ra như vậy, Đức Hồng Y Gioan Baotixita Phạm Minh Mẫn và Hội dòng đã tin tưởng chắc chắn rằng các Hội dòng mới sẽ được thành lập nhờ qua các Giám mục giáo phận. Vì vậy, Đức Hồng Y đã phê chuẩn Công vụ Tổng hội này, đồng thời ra những sắc lệnh hướng dẫn thi hành.
Nhận định: một sự hiểu lầm tai hại
Quyết định của Tổng hội IX, chia hội dòng ra 4 nhóm để trở thành 4 hội dòng đã bị một lầm lẫn đáng tiếc. Đó là Đức Hồng y, các Giám mục Phú Cường, Bà Rịa, Bắc Ninh đã hiểu lầm rằng, các Giám mục giáo phận có thẩm quyền thành lập một tu hội đời sống thánh hiến từ những nữ tu đang có lời khấn dòng.
Mọi người đều nghĩ rằng với đơn xin của Giám mục giáo phận, Tòa Thánh sẽ dễ dàng cho Nihil Obstat (Không có gì ngăn trở) để thành lập dòng mới, trong một tương lai rất gần.
Tuy nhiên, Tòa Thánh đã không trả lời hoặc đã từ chối, vì theo Giáo luật, các Giám mục không được thành lập dòng từ những người đang còn ràng buộc với lời khấn hay cam kết trong một tu hội hay tu đoàn nào khác.
Ngay cả khi một tập sinh, khấn sinh mà còn bị ràng buộc bởi một lời khấn hay cam kết nào khác, năm tập hay khấn sẽ bị vô hiệu. Vì vậy không thể lập dòng từ những nữ tu đang có lời khấn dòng.
Nếu có thể thành lập dòng từ những tu sĩ đang còn ràng buộc bởi lời khấn hay cam kết nào đó, thì sẽ loạn. Nó sẽ tạo điều kiện tốt cho những ai muốn lập dòng bằng cách chiêu dụ những những tu sĩ đang có vấn đề, để họ bỏ dòng cũ, nhập vào dòng mình để tăng số thành viên, hoặc để lập dòng mới.
Sau những năm chờ đợi và biết Tòa Thánh không cho phép, hội dòng hay các Giám mục xoay qua dùng giải pháp thành lập các hiệp hội công để có thể tiến lên thành dòng. Tuy nhiên, lập hiệp hội từ các nữ tu, là một giải pháp đầy những ẩn giấu và bất hợp luật.
GIÁO LUẬT CÔNG GIÁO
Chia sẻ, giải đáp những vấn đề liên quan đến Bộ Giáo Luật 1983
SỰ THÀNH LẬP VÀ PHÂN RẼ CỦA HỘI DÒNG NỮ ĐA MINH ROSA LIMA
Con cảm ơn Cha